next article in this issue  |
Preview first page |
Document Details : Title: De conductu per Zelandiam et per Zoem Subtitle: Een klacht van Vlaamse handelaars over de Brabantse tolheffingen op de Schelde (vroege 13e eeuw) Author(s): DECLERCQ, Georges Journal: Bulletin de la Commission Royale d'Histoire Handelingen van de Koninklijke Commissie voor Geschiedenis Volume: 191 Date: 2025 Pages: 1-53 DOI: 10.2143/KCG.191.0.3294870 Abstract : Het artikel wil de aandacht vestigen op een tot nog toe onuitgegeven document uit het oudste stadscartularium van Gent (1237 of kort daarna), dat hier uitgegeven wordt en van de nodige commentaar voorzien. Het gaat om een soort memorandum dat bestaat uit twee zeer verschillende delen: enerzijds een tarief van de Brabantse tollen op de Schelde in Antwerpen (doorgangstol op schepen) en ten noorden van de stad (de geleidetollen van Zandvliet, Ossendrecht, Borgvliet, Bergen op Zoom en Schakerlo) zoals die geheven werden tijdens de regering van graaf Boudewijn VIII van Vlaanderen en Henegouwen (1191-1194); anderzijds een klacht over de willekeurige en exorbitante heffingen waaraan Vlaamse en Henegouwse handelaars op deze handelsweg onderworpen waren. In de inleiding tot de uitgave wordt nader ingegaan op de geleidetollen op de Schelde en op de problematiek van de Antwerpse tollen (Grote tol, Kleine tol of Riddertol). Dankzij een vergelijking met een akkoord tussen de hertog van Brabant en de heer van Breda uit 1212 of 1213 kan dit document gedateerd worden in 1211-1212 of 1212-1213. Het is vermoedelijk gebruikt als basis voor een mondelinge klacht van Gentse handelaars die gericht was hetzij tot Filips van Namen, die van 1206 tot 1211 regent was van Vlaanderen en Henegouwen, hetzij tot gravin Johanna van Constantinopel (1212-1244) en haar echtgenoot Ferrand van Portugal. L’article veut attirer l’attention sur un document resté jusqu’à présent inédit du plus ancien cartulaire de la ville de Gand (1237 ou peu après), qui est publié et commenté ici pour la première fois. Il s’agit d’une sorte de mémorandum qui consiste de deux parties bien distinctes: d’une part un tarif des péages brabançons sur l’Escaut à Anvers (tonlieu de transit sur des bateaux) et au nord d’Anvers (conduits de Zandvliet, Ossendrecht, Borgvliet, Bergen op Zoom et Schakerlo), tels qu’ils furent levés durant le règne du comte Baudouin VIII de Flandre et de Hainaut (1191-1194), d’autre part une plainte contre les taxations arbitraires et exorbitantes auxquelles les marchands flamands et hennuyers étaient soumis sur cet axe commercial. L’introduction à l’édition du texte examine en détail les conduits sur l’Escaut ainsi que la question difficile des tonlieux d’Anvers (Grand tonlieu, Petit tonlieu ou Riddertol). Une comparaison de ce document avec l’accord conclu entre le duc de Brabant et le seigneur de Breda en 1212 ou 1213 permet de le dater en 1211-1212 ou 1212-1213. Ce mémorandum a probablement servi de base pour une complainte orale adressée par des marchands de Gand, soit à Philippe de Namur, régent de la Flandre et du Hainaut entre 1206 et 1211, soit à la comtesse Jeanne de Constantinople (1212-1244) et son époux Ferrand de Portugal. The article wants to draw attention to a hitherto unedited document in the oldest town cartulary of Ghent (1237 or shortly thereafter), which is published here and commented upon. It is a kind of memorandum which consists of two very different parts: on the one hand a tariff of the Brabant tolls on the Scheldt at Antwerp (a transit toll on ships) and to the north of the town (the so-called conductus or geleiden of Zandvliet, Ossendrecht, Borgvliet, Bergen op Zoom and Schakerlo), as they were exacted during the reign of Count Baldwin VIII of Flanders and Hainaut (1191-1194); on the other a complaint about the arbitrary and exorbitant taxes to which Flemish and Hainaut merchants were subjected on this important waterway. The introduction to the edition examines in detail the geleiden on the Scheldt as well as the difficult issue of the Antwerp tolls (Great toll, Small toll or Riddertol). A comparison with the agreement concluded between the Duke of Brabant and the Lord of Breda in 1212 or 1213 allows to date the document in 1211-1212 or 1212-1213. This memorandum probably formed the basis for an oral complaint addressed by Ghent merchants either to Philip of Namur, regent of Flanders and Hainaut between 1206 and 1211, or to Countess Joan of Constantinople (1212-1244) and her husband Ferrand of Portugal. |
 |
